{"id":656,"date":"2025-01-14T17:52:05","date_gmt":"2025-01-14T10:52:05","guid":{"rendered":"https:\/\/sophiango.com\/?p=656"},"modified":"2025-01-14T22:02:56","modified_gmt":"2025-01-14T15:02:56","slug":"triet-hoc-an-do-co-dien-cac-truong-phai-chinh-thong-va-phi-chinh-thong","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sophiango.com\/index.php\/2025\/01\/14\/triet-hoc-an-do-co-dien-cac-truong-phai-chinh-thong-va-phi-chinh-thong\/","title":{"rendered":"Tri\u1ebft h\u1ecdc \u1ea4n \u0110\u1ed9 c\u1ed5 \u0111i\u1ec3n: c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i ch\u00ednh th\u1ed1ng v\u00e0 phi ch\u00ednh th\u1ed1ng"},"content":{"rendered":"\n<p>Tri\u1ebft h\u1ecdc \u1ea4n \u0110\u1ed9 c\u00f3 m\u1ed9t b\u1ec1 d\u00e0y l\u1ecbch s\u1eed l\u00e2u \u0111\u1eddi v\u00e0 \u0111\u1ea7y phong ph\u00fa, n\u01a1i h\u1ed9i t\u1ee5 nhi\u1ec1u tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i t\u01b0 t\u01b0\u1edfng mang t\u00ednh \u0111a d\u1ea1ng v\u00e0 s\u00e2u s\u1eafc. H\u1ec7 th\u1ed1ng tri\u1ebft h\u1ecdc \u1ea4n \u0110\u1ed9 \u0111\u01b0\u1ee3c chia th\u00e0nh hai nh\u00f3m ch\u00ednh: c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i ch\u00ednh th\u1ed1ng (<em>Astika<\/em>), c\u00f4ng nh\u1eadn uy quy\u1ec1n c\u1ee7a Kinh V\u1ec7-\u0111\u00e0, v\u00e0 c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i phi ch\u00ednh th\u1ed1ng (<em>Nastika<\/em>), kh\u00f4ng c\u00f4ng nh\u1eadn uy quy\u1ec1n n\u00e0y.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"589\" src=\"https:\/\/sophiango.com\/wp-content\/uploads\/2025\/01\/triet-hoc-An-Do-1024x589.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-657\" srcset=\"https:\/\/sophiango.com\/wp-content\/uploads\/2025\/01\/triet-hoc-An-Do-1024x589.png 1024w, https:\/\/sophiango.com\/wp-content\/uploads\/2025\/01\/triet-hoc-An-Do-300x173.png 300w, https:\/\/sophiango.com\/wp-content\/uploads\/2025\/01\/triet-hoc-An-Do-768x442.png 768w, https:\/\/sophiango.com\/wp-content\/uploads\/2025\/01\/triet-hoc-An-Do-1536x884.png 1536w, https:\/\/sophiango.com\/wp-content\/uploads\/2025\/01\/triet-hoc-An-Do-2048x1178.png 2048w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"h-i-tr\u01b0\u1eddng-phai-chinh-th\u1ed1ng-astika\">I. <strong>Tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i ch\u00ednh th\u1ed1ng &#8211; <em>Astika<\/em><\/strong><\/h2>\n\n\n\n<p>Trong s\u1ed1 c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i ch\u00ednh th\u1ed1ng, s\u00e1u tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i tri\u1ebft h\u1ecdc c\u1ed5 \u0111i\u1ec3n (<em>Darshana<\/em>) \u0111\u01b0\u1ee3c xem l\u00e0 n\u1ec1n t\u1ea3ng quan tr\u1ecdng, m\u1ed7i tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i mang m\u1ed9t g\u00f3c nh\u00ecn \u0111\u1ed9c \u0111\u00e1o v\u1ec1 con ng\u01b0\u1eddi, v\u0169 tr\u1ee5, v\u00e0 b\u1ea3n ch\u1ea5t th\u1ef1c t\u1ea1i. S\u00e1u tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i n\u00e0y bao g\u1ed3m Nyaya, Vaisheshika, Samkhya, Yoga, Purva Mimamsa, v\u00e0 Vedanta. Ch\u00fang kh\u00f4ng ch\u1ec9 ph\u1ea3n \u00e1nh s\u1ef1 phong ph\u00fa trong tri\u1ebft h\u1ecdc \u1ea4n \u0110\u1ed9 m\u00e0 c\u00f2n g\u00f3p ph\u1ea7n \u0111\u1ecbnh h\u00ecnh v\u0103n h\u00f3a v\u00e0 t\u00f4n gi\u00e1o c\u1ee7a \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc n\u00e0y.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\" id=\"h-1-nyaya\"><strong>1. Nyaya<\/strong><\/h3>\n\n\n\n<p>Tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i Nyaya t\u1eadp trung v\u00e0o vi\u1ec7c s\u1eed d\u1ee5ng l\u00fd lu\u1eadn v\u00e0 tri th\u1ee9c \u0111\u1ec3 \u0111\u1ea1t \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u1ea3i tho\u00e1t. Nyaya nh\u1ea5n m\u1ea1nh vai tr\u00f2 c\u1ee7a t\u01b0 duy logic v\u00e0 l\u1eadp lu\u1eadn trong vi\u1ec7c ph\u00e2n t\u00edch v\u00e0 hi\u1ec3u th\u1ebf gi\u1edbi. Ng\u01b0\u1eddi s\u00e1ng l\u1eadp tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i n\u00e0y, Gautama, \u0111\u00e3 x\u00e2y d\u1ef1ng m\u1ed9t h\u1ec7 th\u1ed1ng l\u00fd lu\u1eadn ch\u1eb7t ch\u1ebd, nh\u1ea5n m\u1ea1nh v\u00e0o s\u1ef1 c\u1ea7n thi\u1ebft c\u1ee7a vi\u1ec7c hi\u1ec3u r\u00f5 th\u1ef1c t\u1ea1i \u0111\u1ec3 lo\u1ea1i b\u1ecf \u0111au kh\u1ed5.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u1ed9t trong nh\u1eefng \u0111\u1eb7c \u0111i\u1ec3m n\u1ed5i b\u1eadt c\u1ee7a Nyaya l\u00e0 h\u1ec7 th\u1ed1ng b\u1ed1n ngu\u1ed3n tri th\u1ee9c ch\u00ednh: tri gi\u00e1c (<em>pratyaksha<\/em>), uy t\u00edn (<em>sabda<\/em>), suy lu\u1eadn (<em>anumana<\/em>), v\u00e0 so s\u00e1nh (<em>upamana<\/em>). Nh\u1eefng ngu\u1ed3n tri th\u1ee9c n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1eed d\u1ee5ng \u0111\u1ec3 \u0111\u1ea1t \u0111\u1ebfn m\u1ed9t hi\u1ec3u bi\u1ebft ch\u00ednh x\u00e1c v\u1ec1 th\u1ef1c t\u1ea1i. Theo Nyaya, gi\u1ea3i tho\u00e1t kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 m\u1ed9t tr\u1ea1ng th\u00e1i si\u00eau nhi\u00ean, m\u00e0 l\u00e0 k\u1ebft qu\u1ea3 c\u1ee7a m\u1ed9t qu\u00e1 tr\u00ecnh l\u00fd lu\u1eadn c\u1ea9n th\u1eadn \u0111\u1ec3 x\u00f3a b\u1ecf m\u1ecdi s\u1ef1 hi\u1ec3u l\u1ea7m v\u00e0 \u1ea3o t\u01b0\u1edfng v\u1ec1 th\u1ebf gi\u1edbi. V\u1edbi tri\u1ebft l\u00fd n\u00e0y, Nyaya kh\u00f4ng ch\u1ec9 l\u00e0 m\u1ed9t tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i tri\u1ebft h\u1ecdc m\u00e0 c\u00f2n l\u00e0 m\u1ed9t c\u00f4ng c\u1ee5 t\u01b0 duy m\u1ea1nh m\u1ebd, c\u00f3 \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng s\u00e2u r\u1ed9ng \u0111\u1ebfn c\u00e1c h\u1ec7 th\u1ed1ng t\u01b0 t\u01b0\u1edfng kh\u00e1c trong tri\u1ebft h\u1ecdc \u1ea4n \u0110\u1ed9.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\" id=\"h-2-vaisheshika\"><strong>2. Vaisheshika<\/strong><\/h3>\n\n\n\n<p>Vaisheshika t\u1eadp trung v\u00e0o vi\u1ec7c kh\u00e1m ph\u00e1 b\u1ea3n ch\u1ea5t c\u1ee7a th\u1ebf gi\u1edbi v\u1eadt ch\u1ea5t v\u00e0 c\u00e1c y\u1ebfu t\u1ed1 c\u01a1 b\u1ea3n t\u1ea1o n\u00ean n\u00f3. \u0110\u01b0\u1ee3c s\u00e1ng l\u1eadp b\u1edfi Kanada, Vaisheshika \u0111\u1ec1 xu\u1ea5t m\u1ed9t h\u1ec7 th\u1ed1ng nguy\u00ean t\u1eed lu\u1eadn, trong \u0111\u00f3 m\u1ecdi v\u1eadt th\u1ec3 trong v\u0169 tr\u1ee5 \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ea1o th\u00e0nh t\u1eeb c\u00e1c nguy\u00ean t\u1eed (<em>anu<\/em>). H\u1ec7 th\u1ed1ng n\u00e0y cho r\u1eb1ng c\u00e1c nguy\u00ean t\u1eed l\u00e0 v\u0129nh c\u1eedu, kh\u00f4ng th\u1ec3 ph\u00e2n chia, v\u00e0 l\u00e0 n\u1ec1n t\u1ea3ng c\u01a1 b\u1ea3n c\u1ee7a m\u1ecdi t\u1ed3n t\u1ea1i.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u1ed9t trong nh\u1eefng kh\u00eda c\u1ea1nh quan tr\u1ecdng c\u1ee7a Vaisheshika l\u00e0 vi\u1ec7c nh\u1ea5n m\u1ea1nh v\u00e0o kh\u00e1i ni\u1ec7m \u201ct\u00ednh ch\u1ea5t\u201d (<em>vishesha<\/em>), \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1eed d\u1ee5ng \u0111\u1ec3 ph\u00e2n lo\u1ea1i v\u00e0 hi\u1ec3u th\u1ebf gi\u1edbi. Tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i n\u00e0y kh\u00f4ng ch\u1ec9 d\u1eebng l\u1ea1i \u1edf vi\u1ec7c nghi\u00ean c\u1ee9u v\u1eadt l\u00fd nguy\u00ean t\u1eed m\u00e0 c\u00f2n t\u00ecm c\u00e1ch li\u00ean k\u1ebft nh\u1eefng y\u1ebfu t\u1ed1 v\u1eadt ch\u1ea5t v\u1edbi nh\u1eefng th\u1ef1c t\u1ea1i si\u00eau h\u00ecnh. M\u1eb7c d\u00f9 l\u00e0 m\u1ed9t tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i \u0111\u1ed9c l\u1eadp, Vaisheshika th\u01b0\u1eddng \u0111\u01b0\u1ee3c k\u1ebft h\u1ee3p v\u1edbi Nyaya v\u00ec c\u1ea3 hai \u0111\u1ec1u d\u1ef1a v\u00e0o l\u00fd lu\u1eadn logic v\u00e0 ph\u00e2n t\u00edch \u0111\u1ec3 kh\u00e1m ph\u00e1 th\u1ef1c t\u1ea1i.<\/p>\n\n\n\n<p>Vaisheshika kh\u00f4ng ch\u1ec9 mang t\u00ednh h\u1ecdc thu\u1eadt m\u00e0 c\u00f2n gi\u00fap con ng\u01b0\u1eddi hi\u1ec3u r\u00f5 h\u01a1n v\u1ec1 m\u1ed1i quan h\u1ec7 gi\u1eefa th\u1ebf gi\u1edbi v\u1eadt ch\u1ea5t v\u00e0 \u00fd th\u1ee9c, t\u1eeb \u0111\u00f3 m\u1edf ra con \u0111\u01b0\u1eddng d\u1eabn \u0111\u1ebfn gi\u1ea3i tho\u00e1t. \u0110i\u1ec1u n\u00e0y cho th\u1ea5y s\u1ee9c \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng m\u1ea1nh m\u1ebd c\u1ee7a tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i n\u00e0y trong vi\u1ec7c \u0111\u1ecbnh h\u00ecnh t\u01b0 t\u01b0\u1edfng tri\u1ebft h\u1ecdc \u1ea4n \u0110\u1ed9.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\" id=\"h-3-samkhya\"><strong>3. Samkhya<\/strong><\/h3>\n\n\n\n<p>Samkhya l\u00e0 m\u1ed9t trong nh\u1eefng tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i nh\u1ecb nguy\u00ean lu\u1eadn c\u1ed5 x\u01b0a nh\u1ea5t, t\u1eadp trung v\u00e0o vi\u1ec7c ph\u00e2n bi\u1ec7t gi\u1eefa v\u1eadt ch\u1ea5t (<em>prakriti<\/em>) v\u00e0 tinh th\u1ea7n (<em>purusha<\/em>). Theo tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i n\u00e0y, \u0111au kh\u1ed5 xu\u1ea5t ph\u00e1t t\u1eeb s\u1ef1 li\u00ean k\u1ebft sai l\u1ea7m gi\u1eefa prakriti v\u00e0 purusha, v\u00e0 gi\u1ea3i tho\u00e1t ch\u1ec9 c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u1ea1t \u0111\u01b0\u1ee3c khi hai y\u1ebfu t\u1ed1 n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00e1ch r\u1eddi.<\/p>\n\n\n\n<p>Samkhya \u0111\u01b0\u1ee3c s\u00e1ng l\u1eadp b\u1edfi Kapila v\u00e0 \u0111\u1ec1 xu\u1ea5t m\u1ed9t h\u1ec7 th\u1ed1ng ph\u00e2n lo\u1ea1i 25 nguy\u00ean l\u00fd (<em>tattva<\/em>) \u0111\u1ec3 gi\u1ea3i th\u00edch th\u1ef1c t\u1ea1i. Trong h\u1ec7 th\u1ed1ng n\u00e0y, prakriti l\u00e0 ngu\u1ed3n g\u1ed1c c\u1ee7a m\u1ecdi bi\u1ebfn \u0111\u1ed5i trong v\u0169 tr\u1ee5, trong khi purusha l\u00e0 tinh th\u1ea7n thu\u1ea7n khi\u1ebft, kh\u00f4ng b\u1ecb \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng b\u1edfi b\u1ea5t k\u1ef3 s\u1ef1 thay \u0111\u1ed5i n\u00e0o. Samkhya cho r\u1eb1ng m\u1ecdi \u0111au kh\u1ed5 c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c lo\u1ea1i b\u1ecf th\u00f4ng qua nh\u1eadn th\u1ee9c \u0111\u00fang \u0111\u1eafn v\u1ec1 s\u1ef1 kh\u00e1c bi\u1ec7t gi\u1eefa prakriti v\u00e0 purusha.<\/p>\n\n\n\n<p>L\u00e0 m\u1ed9t h\u1ec7 th\u1ed1ng tri\u1ebft h\u1ecdc mang t\u00ednh l\u00fd thuy\u1ebft cao, Samkhya \u0111\u00e3 cung c\u1ea5p n\u1ec1n t\u1ea3ng cho nhi\u1ec1u tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i kh\u00e1c, \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t l\u00e0 Yoga. V\u1edbi vi\u1ec7c t\u1eadp trung v\u00e0o s\u1ef1 ph\u00e2n bi\u1ec7t gi\u1eefa v\u1eadt ch\u1ea5t v\u00e0 tinh th\u1ea7n, Samkhya \u0111\u00e3 t\u1ea1o n\u00ean m\u1ed9t h\u1ec7 t\u01b0 t\u01b0\u1edfng s\u00e2u s\u1eafc, c\u00f3 s\u1ee9c \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng l\u00e2u d\u00e0i trong tri\u1ebft h\u1ecdc \u1ea4n \u0110\u1ed9.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\" id=\"h-4-yoga\"><strong>4. Yoga<\/strong><\/h3>\n\n\n\n<p>Yoga do Patanjali s\u00e1ng l\u1eadp, kh\u00f4ng ch\u1ec9 l\u00e0 m\u1ed9t tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i tri\u1ebft h\u1ecdc m\u00e0 c\u00f2n l\u00e0 m\u1ed9t h\u1ec7 th\u1ed1ng th\u1ef1c h\u00e0nh \u0111\u1ec3 \u0111\u1ea1t gi\u1ea3i tho\u00e1t th\u00f4ng qua k\u1ef7 lu\u1eadt th\u1ec3 ch\u1ea5t, tinh th\u1ea7n, v\u00e0 thi\u1ec1n \u0111\u1ecbnh. Yoga li\u00ean quan ch\u1eb7t ch\u1ebd \u0111\u1ebfn tri\u1ebft h\u1ecdc Samkhya, nh\u01b0ng trong khi Samkhya nh\u1ea5n m\u1ea1nh v\u00e0o l\u00fd thuy\u1ebft, Yoga t\u1eadp trung v\u00e0o th\u1ef1c h\u00e0nh.<\/p>\n\n\n\n<p>Tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i Yoga n\u1ed5i ti\u1ebfng v\u1edbi t\u00e1m nh\u00e1nh (<em>Ashtanga Yoga<\/em>), bao g\u1ed3m: <a>Gi\u1edbi <em>(Yama),<\/em> T\u1ef1 ch\u1ee7 <em>(Niyama),<\/em> T\u01b0 th\u1ebf<em> (Asana)<\/em>, Ki\u1ec3m so\u00e1t h\u01a1i th\u1edf <em>(Pranayama)<\/em>, Thu r\u00fat gi\u00e1c quan <em>(Pratyahara)<\/em>, Ch\u00fa t\u00e2m <em>(Dharana<\/em>), Thi\u1ec1n <em>(Dhyana)<\/em>, \u0110\u1ecbnh <em>(Samadhi<\/em><\/a><em>)<\/em>. M\u1ed7i nh\u00e1nh \u0111\u1ec1u \u0111\u00f3ng m\u1ed9t vai tr\u00f2 quan tr\u1ecdng trong vi\u1ec7c gi\u00fap con ng\u01b0\u1eddi v\u01b0\u1ee3t qua nh\u1eefng r\u00e0o c\u1ea3n v\u1eadt ch\u1ea5t v\u00e0 tinh th\u1ea7n \u0111\u1ec3 \u0111\u1ea1t \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ef1 gi\u1ea3i tho\u00e1t.<\/p>\n\n\n\n<p>Yoga kh\u00f4ng ch\u1ec9 l\u00e0 m\u1ed9t h\u1ec7 th\u1ed1ng tri\u1ebft h\u1ecdc m\u00e0 c\u00f2n l\u00e0 m\u1ed9t ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p th\u1ef1c h\u00e0nh to\u00e0n di\u1ec7n, gi\u00fap c\u1ea3i thi\u1ec7n s\u1ee9c kh\u1ecfe, t\u0103ng c\u01b0\u1eddng tinh th\u1ea7n v\u00e0 \u0111\u1ea1t \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ef1 h\u00e0i h\u00f2a trong cu\u1ed9c s\u1ed1ng. V\u1edbi s\u1ef1 k\u1ebft h\u1ee3p gi\u1eefa l\u00fd thuy\u1ebft v\u00e0 th\u1ef1c h\u00e0nh, Yoga \u0111\u00e3 tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t ph\u1ea7n kh\u00f4ng th\u1ec3 thi\u1ebfu trong v\u0103n h\u00f3a v\u00e0 t\u00f4n gi\u00e1o \u1ea4n \u0110\u1ed9.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\" id=\"h-5-purva-mimamsa\"><strong>5. Purva Mimamsa<\/strong><\/h3>\n\n\n\n<p>Purva Mimamsa l\u00e0 m\u1ed9t tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i tri\u1ebft h\u1ecdc t\u1eadp trung v\u00e0o vi\u1ec7c gi\u1ea3i th\u00edch v\u00e0 b\u1ea3o v\u1ec7 uy t\u00edn c\u1ee7a Kinh V\u1ec7-\u0111\u00e0. \u0110\u01b0\u1ee3c s\u00e1ng l\u1eadp b\u1edfi Jaimini, Purva Mimamsa nh\u1ea5n m\u1ea1nh v\u00e0o vi\u1ec7c th\u1ef1c h\u00e0nh nghi l\u1ec5 v\u00e0 h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng \u0111\u1ea1o \u0111\u1ee9c theo Kinh V\u1ec7-\u0111\u00e0 \u0111\u1ec3 \u0111\u1ea1t \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00fac l\u00e0nh v\u00e0 gi\u1ea3i tho\u00e1t.<\/p>\n\n\n\n<p>Tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i n\u00e0y coi c\u00e1c v\u0103n b\u1ea3n V\u1ec7-\u0111\u00e0 l\u00e0 v\u0129nh c\u1eedu v\u00e0 b\u1ea5t bi\u1ebfn, \u0111\u1ed3ng th\u1eddi kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh r\u1eb1ng vi\u1ec7c th\u1ef1c hi\u1ec7n c\u00e1c nghi l\u1ec5 v\u00e0 nghi th\u1ee9c \u0111\u00fang c\u00e1ch c\u00f3 th\u1ec3 mang l\u1ea1i l\u1ee3i \u00edch th\u1ef1c ti\u1ec5n v\u00e0 tinh th\u1ea7n. Purva Mimamsa kh\u00f4ng ch\u1ec9 t\u1eadp trung v\u00e0o tri\u1ebft l\u00fd m\u00e0 c\u00f2n mang t\u00ednh \u1ee9ng d\u1ee5ng cao, gi\u00fap con ng\u01b0\u1eddi duy tr\u00ec m\u1ed1i li\u00ean k\u1ebft v\u1edbi th\u1ea7n linh v\u00e0 th\u1ef1c hi\u1ec7n c\u00e1c b\u1ed5n ph\u1eadn \u0111\u1ea1o \u0111\u1ee9c.<\/p>\n\n\n\n<p>V\u1edbi vi\u1ec7c nh\u1ea5n m\u1ea1nh v\u00e0o nghi l\u1ec5 v\u00e0 uy t\u00edn c\u1ee7a Kinh V\u1ec7-\u0111\u00e0, Purva Mimamsa \u0111\u00e3 \u0111\u00f3ng g\u00f3p l\u1edbn v\u00e0o vi\u1ec7c duy tr\u00ec c\u00e1c gi\u00e1 tr\u1ecb v\u0103n h\u00f3a v\u00e0 t\u00f4n gi\u00e1o c\u1ee7a \u1ea4n \u0110\u1ed9. Tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i n\u00e0y kh\u00f4ng ch\u1ec9 l\u00e0 m\u1ed9t h\u1ec7 th\u1ed1ng tri\u1ebft h\u1ecdc m\u00e0 c\u00f2n l\u00e0 m\u1ed9t ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p th\u1ef1c h\u00e0nh t\u00e2m linh, c\u00f3 \u00fd ngh\u0129a s\u00e2u s\u1eafc trong \u0111\u1eddi s\u1ed1ng h\u00e0ng ng\u00e0y.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\" id=\"h-6-vedanta\"><strong>6. Vedanta<\/strong><\/h3>\n\n\n\n<p>Vedanta l\u00e0 tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i tri\u1ebft h\u1ecdc t\u1eadp trung v\u00e0o vi\u1ec7c kh\u00e1m ph\u00e1 b\u1ea3n ch\u1ea5t t\u1ed1i th\u01b0\u1ee3ng c\u1ee7a th\u1ef1c t\u1ea1i. D\u1ef1a tr\u00ean c\u00e1c v\u0103n b\u1ea3n Upanishad, Vedanta t\u00ecm c\u00e1ch gi\u1ea3i th\u00edch m\u1ed1i quan h\u1ec7 gi\u1eefa Brahman (tuy\u1ec7t \u0111\u1ed1i) v\u00e0 Atman (linh h\u1ed3n c\u00e1 nh\u00e2n).<\/p>\n\n\n\n<p>Vedanta c\u00f3 nhi\u1ec1u nh\u00e1nh kh\u00e1c nhau, bao g\u1ed3m:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><strong><em>Advaita Vedanta (Nh\u1ea5t nguy\u00ean lu\u1eadn)<\/em><\/strong><em>:<\/em> Do Shankara ph\u00e1t tri\u1ec3n, nh\u1ea5n m\u1ea1nh r\u1eb1ng Brahman v\u00e0 Atman l\u00e0 m\u1ed9t.<\/li>\n\n\n\n<li><strong><em>Vishishtadvaita Vedanta (Nh\u1ea5t nguy\u00ean lu\u1eadn c\u00f3 ph\u00e2n bi\u1ec7t)<\/em><\/strong><em>:<\/em> Do Ramanuja ph\u00e1t tri\u1ec3n, cho r\u1eb1ng Brahman l\u00e0 th\u1ef1c t\u1ea1i t\u1ed1i th\u01b0\u1ee3ng, nh\u01b0ng c\u00e1c c\u00e1 th\u1ec3 v\u1eabn gi\u1eef t\u00ednh ri\u00eang bi\u1ec7t.<\/li>\n\n\n\n<li><strong><em>Dvaita Vedanta (Nh\u1ecb nguy\u00ean lu\u1eadn)<\/em><\/strong><em>:<\/em> Do Madhva ph\u00e1t tri\u1ec3n, kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh r\u1eb1ng Brahman v\u00e0 linh h\u1ed3n c\u00e1 nh\u00e2n l\u00e0 kh\u00e1c nhau.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>Vedanta kh\u00f4ng ch\u1ec9 l\u00e0 m\u1ed9t tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i tri\u1ebft h\u1ecdc m\u00e0 c\u00f2n l\u00e0 m\u1ed9t h\u1ec7 th\u1ed1ng t\u01b0 t\u01b0\u1edfng si\u00eau h\u00ecnh, m\u1edf ra nh\u1eefng hi\u1ec3u bi\u1ebft s\u00e2u s\u1eafc v\u1ec1 b\u1ea3n ch\u1ea5t c\u1ee7a th\u1ef1c t\u1ea1i. V\u1edbi s\u1ef1 nh\u1ea5n m\u1ea1nh v\u00e0o thi\u1ec1n \u0111\u1ecbnh v\u00e0 nh\u1eadn th\u1ee9c \u0111\u00fang \u0111\u1eafn, Vedanta \u0111\u00e3 tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t trong nh\u1eefng tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i tri\u1ebft h\u1ecdc quan tr\u1ecdng nh\u1ea5t c\u1ee7a \u1ea4n \u0110\u1ed9.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"h-ii-cac-tr\u01b0\u1eddng-phai-phi-chinh-th\u1ed1ng-nastika\"><strong>II. C\u00e1c tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i phi ch\u00ednh th\u1ed1ng \u2013 <em>Nastika<\/em><\/strong><\/h2>\n\n\n\n<p>Trong b\u1ee9c tranh tri\u1ebft h\u1ecdc phong ph\u00fa c\u1ee7a \u1ea4n \u0110\u1ed9, c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i phi ch\u00ednh th\u1ed1ng (<em>Nastika<\/em>) n\u1ed5i b\u1eadt v\u1edbi s\u1ef1 ph\u1ea3n bi\u1ec7n s\u00e2u s\u1eafc v\u00e0 c\u00e1ch ti\u1ebfp c\u1eadn \u0111\u1ed9c l\u1eadp so v\u1edbi c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i ch\u00ednh th\u1ed1ng (<em>Astika<\/em>). Kh\u00e1c v\u1edbi c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i ch\u00ednh th\u1ed1ng c\u00f4ng nh\u1eadn uy quy\u1ec1n c\u1ee7a Kinh V\u1ec7-\u0111\u00e0, c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i phi ch\u00ednh th\u1ed1ng ph\u1ee7 nh\u1eadn s\u1ef1 th\u1ea7n th\u00e1nh v\u00e0 t\u00ednh t\u1ed1i th\u01b0\u1ee3ng c\u1ee7a nh\u1eefng kinh \u0111i\u1ec3n n\u00e0y, \u0111\u1ed3ng th\u1eddi ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u00e1c quan \u0111i\u1ec3m tri\u1ebft h\u1ecdc, \u0111\u1ea1o \u0111\u1ee9c v\u00e0 th\u1ef1c h\u00e0nh ri\u00eang bi\u1ec7t. Ba tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i phi ch\u00ednh th\u1ed1ng n\u1ed5i b\u1eadt l\u00e0 Ph\u1eadt gi\u00e1o (<em>Buddhism<\/em>), K\u1ef3-na gi\u00e1o (<em>Jainism<\/em>), v\u00e0 Carvaka (<em>Duy v\u1eadt lu\u1eadn<\/em>). M\u1ed7i tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i \u0111\u1ea1i di\u1ec7n cho m\u1ed9t h\u01b0\u1edbng ti\u1ebfp c\u1eadn \u0111\u1ed9c \u0111\u00e1o, t\u1eeb th\u1ef1c h\u00e0nh t\u00e2m linh s\u00e2u s\u1eafc \u0111\u1ebfn c\u00e1c quan \u0111i\u1ec3m duy v\u1eadt v\u00e0 v\u00f4 th\u1ea7n, \u0111\u00f3ng g\u00f3p kh\u00f4ng nh\u1ecf v\u00e0o s\u1ef1 \u0111a d\u1ea1ng v\u00e0 ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a tri\u1ebft h\u1ecdc \u1ea4n \u0110\u1ed9.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\" id=\"h-1-ph\u1eadt-giao\"><strong>1. Ph\u1eadt gi\u00e1o<\/strong><\/h3>\n\n\n\n<p>Ph\u1eadt gi\u00e1o \u0111\u01b0\u1ee3c s\u00e1ng l\u1eadp b\u1edfi \u0110\u1ee9c Ph\u1eadt Gautama (Siddhartha Gautama) v\u00e0o kho\u1ea3ng th\u1ebf k\u1ef7 6 TCN. \u0110\u1ee9c Ph\u1eadt, t\u1eeb kinh nghi\u1ec7m c\u00e1 nh\u00e2n trong h\u00e0nh tr\u00ecnh t\u00ecm ki\u1ebfm s\u1ef1 gi\u00e1c ng\u1ed9, \u0111\u00e3 x\u00e2y d\u1ef1ng m\u1ed9t h\u1ec7 th\u1ed1ng tri\u1ebft h\u1ecdc v\u00e0 th\u1ef1c h\u00e0nh nh\u1eb1m gi\u1ea3i tho\u00e1t con ng\u01b0\u1eddi kh\u1ecfi \u0111au kh\u1ed5. Ph\u1eadt gi\u00e1o kh\u00f4ng c\u00f4ng nh\u1eadn uy quy\u1ec1n c\u1ee7a Kinh V\u1ec7-\u0111\u00e0 v\u00e0 nghi l\u1ec5 t\u00f4n gi\u00e1o, thay v\u00e0o \u0111\u00f3 t\u1eadp trung v\u00e0o \u0111\u1ea1o \u0111\u1ee9c, thi\u1ec1n \u0111\u1ecbnh, v\u00e0 tr\u00ed tu\u1ec7 \u0111\u1ec3 \u0111\u1ea1t \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u00e1c ng\u1ed9.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u1ed9t trong nh\u1eefng \u0111\u00f3ng g\u00f3p tri\u1ebft h\u1ecdc quan tr\u1ecdng nh\u1ea5t c\u1ee7a Ph\u1eadt gi\u00e1o l\u00e0 T\u1ee9 Di\u1ec7u \u0110\u1ebf, bao g\u1ed3m: Kh\u1ed5 (<em>dukkha<\/em>), Nguy\u00ean nh\u00e2n c\u1ee7a kh\u1ed5 (<em>samudaya<\/em>), S\u1ef1 ch\u1ea5m d\u1ee9t kh\u1ed5 (<em>nirodha<\/em>), v\u00e0 Con \u0111\u01b0\u1eddng d\u1eabn \u0111\u1ebfn s\u1ef1 ch\u1ea5m d\u1ee9t kh\u1ed5 (<em>magga<\/em>). B\u00e1t Ch\u00ednh \u0110\u1ea1o (<em>Ashtanga Marga<\/em>) \u2013 con \u0111\u01b0\u1eddng g\u1ed3m t\u00e1m b\u01b0\u1edbc nh\u01b0 ch\u00ednh ki\u1ebfn, ch\u00ednh t\u01b0 duy, v\u00e0 ch\u00ednh \u0111\u1ecbnh \u2013 \u0111\u01b0\u1ee3c coi l\u00e0 l\u1ed9 tr\u00ecnh th\u1ef1c ti\u1ec5n \u0111\u1ec3 \u0111\u1ea1t \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u1ea3i tho\u00e1t. Ph\u1eadt gi\u00e1o c\u0169ng ph\u1ee7 nh\u1eadn s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a <em>Atman<\/em> (linh h\u1ed3n v\u0129nh h\u1eb1ng) v\u00e0 thay th\u1ebf b\u1eb1ng kh\u00e1i ni\u1ec7m <em>Anatta<\/em> (v\u00f4 ng\u00e3), cho r\u1eb1ng con ng\u01b0\u1eddi ch\u1ec9 l\u00e0 s\u1ef1 k\u1ebft h\u1ee3p t\u1ea1m th\u1eddi c\u1ee7a c\u00e1c y\u1ebfu t\u1ed1 v\u1eadt ch\u1ea5t v\u00e0 tinh th\u1ea7n.<\/p>\n\n\n\n<p>Thuy\u1ebft Duy\u00ean Kh\u1edfi (<em>Pratityasamutpada<\/em>) l\u00e0 m\u1ed9t kh\u00eda c\u1ea1nh \u0111\u1ed9c \u0111\u00e1o kh\u00e1c c\u1ee7a Ph\u1eadt gi\u00e1o, gi\u1ea3i th\u00edch r\u1eb1ng m\u1ecdi hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng trong th\u1ebf gi\u1edbi \u0111\u1ec1u ph\u1ee5 thu\u1ed9c v\u00e0o c\u00e1c y\u1ebfu t\u1ed1 kh\u00e1c, kh\u00f4ng c\u00f3 g\u00ec t\u1ed3n t\u1ea1i \u0111\u1ed9c l\u1eadp. \u0110i\u1ec1u n\u00e0y kh\u00f4ng ch\u1ec9 th\u00e1ch th\u1ee9c c\u00e1c quan \u0111i\u1ec3m si\u00eau h\u00ecnh truy\u1ec1n th\u1ed1ng m\u00e0 c\u00f2n cung c\u1ea5p m\u1ed9t c\u00e1ch hi\u1ec3u th\u1ef1c t\u1ebf v\u00e0 khoa h\u1ecdc v\u1ec1 b\u1ea3n ch\u1ea5t c\u1ee7a s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i.<\/p>\n\n\n\n<p>Ph\u1eadt gi\u00e1o c\u0169ng \u0111\u01b0\u1ee3c bi\u1ebft \u0111\u1ebfn v\u1edbi s\u1ef1 \u0111a d\u1ea1ng qua c\u00e1c nh\u00e1nh l\u1edbn nh\u01b0 Theravada, Mahayana, v\u00e0 Vajrayana. Theravada (Ti\u1ec3u th\u1eeba) t\u1eadp trung v\u00e0o vi\u1ec7c th\u1ef1c h\u00e0nh c\u00e1 nh\u00e2n v\u00e0 trung th\u00e0nh v\u1edbi c\u00e1c gi\u00e1o l\u00fd ban \u0111\u1ea7u c\u1ee7a \u0110\u1ee9c Ph\u1eadt, trong khi Mahayana (\u0110\u1ea1i th\u1eeba) nh\u1ea5n m\u1ea1nh v\u00e0o tinh th\u1ea7n t\u1eeb bi v\u00e0 vi\u1ec7c c\u1ee9u \u0111\u1ed9 t\u1ea5t th\u1ea3y ch\u00fang sinh. Vajrayana, hay Ph\u1eadt gi\u00e1o Kim C\u01b0\u01a1ng th\u1eeba, k\u1ebft h\u1ee3p thi\u1ec1n \u0111\u1ecbnh v\u1edbi c\u00e1c nghi l\u1ec5 ph\u1ee9c t\u1ea1p, t\u1eadp trung v\u00e0o vi\u1ec7c \u0111\u1ea1t gi\u00e1c ng\u1ed9 nhanh ch\u00f3ng.<\/p>\n\n\n\n<p>V\u1edbi nh\u1eefng \u0111\u00f3ng g\u00f3p v\u1ec1 tri\u1ebft h\u1ecdc v\u00e0 th\u1ef1c h\u00e0nh, Ph\u1eadt gi\u00e1o kh\u00f4ng ch\u1ec9 mang l\u1ea1i m\u1ed9t ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p t\u00e2m linh ph\u1ed5 qu\u00e1t v\u01b0\u1ee3t qua gi\u1edbi h\u1ea1n c\u1ee7a \u0111\u1eb3ng c\u1ea5p v\u00e0 t\u00edn ng\u01b0\u1ee1ng, m\u00e0 c\u00f2n t\u1ea1o n\u00ean m\u1ed9t h\u1ec7 th\u1ed1ng \u0111\u1ea1o \u0111\u1ee9c d\u1ef1a tr\u00ean t\u1eeb bi v\u00e0 tr\u00ed tu\u1ec7, c\u00f3 \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng s\u00e2u r\u1ed9ng \u0111\u1ebfn tri\u1ebft h\u1ecdc v\u00e0 v\u0103n h\u00f3a to\u00e0n c\u1ea7u.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\" id=\"h-2-k\u1ef3-na-giao-jain-giao\"><strong>2. K\u1ef3-na gi\u00e1o (Jain gi\u00e1o)<\/strong><\/h3>\n\n\n\n<p>K\u1ef3-na gi\u00e1o, m\u1ed9t tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i tri\u1ebft h\u1ecdc phi ch\u00ednh th\u1ed1ng kh\u00e1c, \u0111\u01b0\u1ee3c s\u00e1ng l\u1eadp b\u1edfi Mahavira (Vardhamana) v\u00e0o kho\u1ea3ng th\u1ebf k\u1ef7 6 TCN. Tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i n\u00e0y kh\u00f4ng ch\u1ea5p nh\u1eadn uy quy\u1ec1n c\u1ee7a Kinh V\u1ec7-\u0111\u00e0 v\u00e0 nghi l\u1ec5 hi\u1ebfn t\u1ebf, thay v\u00e0o \u0111\u00f3 nh\u1ea5n m\u1ea1nh v\u00e0o <em>Ahimsa<\/em> (b\u1ea5t b\u1ea1o \u0111\u1ed9ng) nh\u01b0 m\u1ed9t nguy\u00ean t\u1eafc c\u1ed1t l\u00f5i trong m\u1ecdi h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng. K\u1ef3-na gi\u00e1o kh\u00f4ng ch\u1ec9 l\u00e0 m\u1ed9t h\u1ec7 th\u1ed1ng tri\u1ebft h\u1ecdc m\u00e0 c\u00f2n l\u00e0 m\u1ed9t l\u1ed1i s\u1ed1ng \u0111\u1ea1o \u0111\u1ee9c, k\u1ef7 lu\u1eadt v\u00e0 kh\u1ed5 h\u1ea1nh.<\/p>\n\n\n\n<p>Quan \u0111i\u1ec3m tri\u1ebft h\u1ecdc c\u1ee7a K\u1ef3-na gi\u00e1o t\u1eadp trung v\u00e0o s\u1ef1 ph\u00e2n bi\u1ec7t gi\u1eefa <em>Jiva<\/em> (linh h\u1ed3n) v\u00e0 <em>Ajiva<\/em> (phi linh h\u1ed3n), nh\u1ea5n m\u1ea1nh r\u1eb1ng m\u1ed7i c\u00e1 th\u1ec3 \u0111\u1ec1u c\u00f3 linh h\u1ed3n v\u0129nh h\u1eb1ng, c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng \u0111\u1ea1t gi\u1ea3i tho\u00e1t th\u00f4ng qua vi\u1ec7c gi\u1ea3m b\u1edbt nghi\u1ec7p l\u1ef1c (<em>karma<\/em>). Kh\u00e1c v\u1edbi Ph\u1eadt gi\u00e1o, K\u1ef3-na gi\u00e1o kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a linh h\u1ed3n c\u00e1 nh\u00e2n, v\u00e0 gi\u1ea3i tho\u00e1t \u0111\u01b0\u1ee3c xem nh\u01b0 s\u1ef1 t\u00e1ch bi\u1ec7t ho\u00e0n to\u00e0n gi\u1eefa <em>Jiva<\/em> v\u00e0 <em>Ajiva<\/em>.<\/p>\n\n\n\n<p>K\u1ef3-na gi\u00e1o c\u0169ng ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u00e1c h\u1ecdc thuy\u1ebft \u0111\u1ed9c \u0111\u00e1o nh\u01b0 <em>Anekantavada<\/em> (\u0111a chi\u1ec1u ch\u00e2n l\u00fd) v\u00e0 <em>Syadvada<\/em> (l\u00fd thuy\u1ebft \u0111i\u1ec1u ki\u1ec7n h\u00f3a), cho r\u1eb1ng ch\u00e2n l\u00fd l\u00e0 t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i v\u00e0 ph\u1ee5 thu\u1ed9c v\u00e0o nhi\u1ec1u g\u00f3c nh\u00ecn kh\u00e1c nhau. \u0110i\u1ec1u n\u00e0y khuy\u1ebfn kh\u00edch s\u1ef1 khoan dung v\u00e0 hi\u1ec3u bi\u1ebft s\u00e2u s\u1eafc h\u01a1n v\u1ec1 th\u1ef1c t\u1ea1i, v\u01b0\u1ee3t qua c\u00e1c quan \u0111i\u1ec3m c\u1ee9ng nh\u1eafc ho\u1eb7c \u0111\u01a1n chi\u1ec1u.<\/p>\n\n\n\n<p>K\u1ef3-na gi\u00e1o nh\u1ea5n m\u1ea1nh v\u00e0o k\u1ef7 lu\u1eadt t\u1ef1 th\u00e2n, v\u1edbi c\u00e1c nguy\u00ean t\u1eafc nghi\u00eam ng\u1eb7t nh\u01b0 kh\u00f4ng g\u00e2y h\u1ea1i cho b\u1ea5t k\u1ef3 sinh v\u1eadt n\u00e0o, kh\u00f4ng n\u00f3i d\u1ed1i, v\u00e0 s\u1ed1ng gi\u1ea3n d\u1ecb. Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi theo K\u1ef3-na gi\u00e1o th\u01b0\u1eddng th\u1ef1c h\u00e0nh kh\u1ed5 h\u1ea1nh \u0111\u1ec3 thanh l\u1ecdc nghi\u1ec7p l\u1ef1c v\u00e0 \u0111\u1ea1t \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u1ea3i tho\u00e1t. S\u1ef1 kh\u1ed5 h\u1ea1nh kh\u00f4ng ch\u1ec9 gi\u1edbi h\u1ea1n trong c\u00e1c ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng v\u1eadt l\u00fd m\u00e0 c\u00f2n m\u1edf r\u1ed9ng \u0111\u1ebfn vi\u1ec7c ki\u1ec3m so\u00e1t suy ngh\u0129 v\u00e0 c\u1ea3m x\u00fac.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0110\u00f3ng g\u00f3p c\u1ee7a K\u1ef3-na gi\u00e1o kh\u00f4ng ch\u1ec9 n\u1eb1m \u1edf h\u1ec7 th\u1ed1ng \u0111\u1ea1o \u0111\u1ee9c d\u1ef1a tr\u00ean b\u1ea5t b\u1ea1o \u0111\u1ed9ng m\u00e0 c\u00f2n \u1edf quan \u0111i\u1ec3m nh\u1eadn th\u1ee9c \u0111a chi\u1ec1u, gi\u00fap th\u00fac \u0111\u1ea9y s\u1ef1 h\u00f2a b\u00ecnh v\u00e0 hi\u1ec3u bi\u1ebft trong x\u00e3 h\u1ed9i. V\u1edbi tri\u1ebft l\u00fd h\u01b0\u1edbng \u0111\u1ebfn s\u1ef1 gi\u1ea3i tho\u00e1t th\u00f4ng qua tr\u00e1ch nhi\u1ec7m c\u00e1 nh\u00e2n, K\u1ef3-na gi\u00e1o \u0111\u00e3 x\u00e2y d\u1ef1ng m\u1ed9t h\u1ec7 th\u1ed1ng t\u01b0 t\u01b0\u1edfng v\u1eeba nh\u00e2n v\u0103n v\u1eeba th\u1ef1c ti\u1ec5n, c\u00f3 \u00fd ngh\u0129a s\u00e2u s\u1eafc trong vi\u1ec7c h\u00ecnh th\u00e0nh c\u00e1c gi\u00e1 tr\u1ecb v\u0103n h\u00f3a v\u00e0 \u0111\u1ea1o \u0111\u1ee9c \u1ea4n \u0110\u1ed9.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\" id=\"h-3-carvaka-duy-v\u1eadt-lu\u1eadn\"><strong>3. Carvaka (Duy v\u1eadt lu\u1eadn)<\/strong><\/h3>\n\n\n\n<p>Tr\u00e1i ng\u01b0\u1ee3c v\u1edbi Ph\u1eadt gi\u00e1o v\u00e0 K\u1ef3-na gi\u00e1o, Carvaka \u0111\u1ea1i di\u1ec7n cho m\u1ed9t tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i tri\u1ebft h\u1ecdc duy v\u1eadt v\u00e0 v\u00f4 th\u1ea7n, v\u1edbi c\u00e1ch ti\u1ebfp c\u1eadn th\u00e1ch th\u1ee9c c\u00e1c gi\u00e1 tr\u1ecb t\u00f4n gi\u00e1o truy\u1ec1n th\u1ed1ng. Carvaka \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ec1 c\u1eadp l\u1ea7n \u0111\u1ea7u trong c\u00e1c v\u0103n b\u1ea3n c\u1ed5 nh\u01b0 Mahabharata v\u00e0 Kinh V\u1ec7-\u0111\u00e0, m\u1eb7c d\u00f9 ngu\u1ed3n g\u1ed1c ch\u00ednh x\u00e1c c\u1ee7a tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i n\u00e0y v\u1eabn ch\u01b0a \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e1c \u0111\u1ecbnh r\u00f5. V\u1edbi quan \u0111i\u1ec3m ph\u1ee7 nh\u1eadn th\u1ea7n linh, linh h\u1ed3n, v\u00e0 th\u1ebf gi\u1edbi b\u00ean kia, Carvaka \u0111\u00e3 mang \u0111\u1ebfn m\u1ed9t c\u00e1i nh\u00ecn th\u1ef1c t\u1ebf v\u00e0 tr\u1ea7n t\u1ee5c v\u1ec1 \u0111\u1eddi s\u1ed1ng con ng\u01b0\u1eddi.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u1ed9t trong nh\u1eefng nguy\u00ean t\u1eafc c\u1ed1t l\u00f5i c\u1ee7a Carvaka l\u00e0 coi tri gi\u00e1c (<em>pratyaksha<\/em>) l\u00e0 ngu\u1ed3n tri th\u1ee9c duy nh\u1ea5t \u0111\u00e1ng tin c\u1eady, trong khi b\u00e1c b\u1ecf suy lu\u1eadn (<em>anumana<\/em>) v\u00e0 uy t\u00edn (<em>sabda<\/em>). \u0110i\u1ec1u n\u00e0y ph\u1ea3n \u00e1nh s\u1ef1 ho\u00e0i nghi c\u1ee7a Carvaka \u0111\u1ed1i v\u1edbi c\u00e1c ni\u1ec1m tin si\u00eau h\u00ecnh v\u00e0 truy\u1ec1n th\u1ed1ng t\u00f4n gi\u00e1o, khuy\u1ebfn kh\u00edch con ng\u01b0\u1eddi ch\u1ec9 d\u1ef1a v\u00e0o tr\u1ea3i nghi\u1ec7m tr\u1ef1c ti\u1ebfp \u0111\u1ec3 hi\u1ec3u th\u1ebf gi\u1edbi.<\/p>\n\n\n\n<p>Carvaka c\u0169ng ph\u1ee7 nh\u1eadn kh\u00e1i ni\u1ec7m nghi\u1ec7p l\u1ef1c (<em>karma<\/em>) v\u00e0 t\u00e1i sinh (<em>samsara<\/em>), cho r\u1eb1ng cu\u1ed9c s\u1ed1ng hi\u1ec7n t\u1ea1i l\u00e0 t\u1ea5t c\u1ea3 nh\u1eefng g\u00ec ch\u00fang ta c\u00f3, v\u00e0 m\u1ee5c ti\u00eau duy nh\u1ea5t c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi l\u00e0 t\u00ecm ki\u1ebfm kho\u00e1i l\u1ea1c (<em>kama<\/em>). Theo Carvaka, h\u1ea1nh ph\u00fac v\u00e0 kho\u00e1i l\u1ea1c trong \u0111\u1eddi s\u1ed1ng hi\u1ec7n t\u1ea1i l\u00e0 gi\u00e1 tr\u1ecb cao nh\u1ea5t, v\u00e0 c\u00e1c nghi l\u1ec5 t\u00f4n gi\u00e1o ch\u1ec9 l\u00e0 m\u1ed9t h\u00ecnh th\u1ee9c l\u00e3ng ph\u00ed t\u00e0i nguy\u00ean v\u00e0 th\u1eddi gian.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0110\u1eb7c \u0111i\u1ec3m c\u1ee7a Carvaka n\u1eb1m \u1edf s\u1ef1 b\u00e1c b\u1ecf ho\u00e0n to\u00e0n c\u00e1c \u0111\u1eb3ng c\u1ea5p x\u00e3 h\u1ed9i v\u00e0 uy quy\u1ec1n t\u00f4n gi\u00e1o, \u0111\u1ed3ng th\u1eddi khuy\u1ebfn kh\u00edch s\u1ef1 t\u1ef1 do c\u00e1 nh\u00e2n v\u00e0 t\u01b0 duy ph\u1ea3n bi\u1ec7n. Tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i n\u00e0y kh\u00f4ng ch\u1ec9 mang l\u1ea1i m\u1ed9t g\u00f3c nh\u00ecn duy v\u1eadt v\u00e0 th\u1ef1c t\u1ebf, m\u00e0 c\u00f2n th\u00e1ch th\u1ee9c c\u00e1c h\u1ec7 th\u1ed1ng ni\u1ec1m tin truy\u1ec1n th\u1ed1ng, t\u1ea1o n\u00ean n\u1ec1n t\u1ea3ng cho c\u00e1c cu\u1ed9c tranh lu\u1eadn tri\u1ebft h\u1ecdc gi\u1eefa c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i ch\u00ednh th\u1ed1ng v\u00e0 phi ch\u00ednh th\u1ed1ng.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u1eb7c d\u00f9 Carvaka kh\u00f4ng ph\u00e1t tri\u1ec3n th\u00e0nh m\u1ed9t phong tr\u00e0o l\u1edbn, nh\u01b0ng nh\u1eefng t\u01b0 t\u01b0\u1edfng c\u1ee7a n\u00f3 \u0111\u00e3 \u0111\u1eb7t ra c\u00e1c c\u00e2u h\u1ecfi quan tr\u1ecdng v\u1ec1 b\u1ea3n ch\u1ea5t c\u1ee7a th\u1ef1c t\u1ea1i, \u0111\u1ea1o \u0111\u1ee9c, v\u00e0 \u00fd ngh\u0129a cu\u1ed9c s\u1ed1ng. Tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i n\u00e0y kh\u00f4ng ch\u1ec9 ph\u1ea3n \u00e1nh m\u1ed9t kh\u00eda c\u1ea1nh \u0111\u1ed9c \u0111\u00e1o trong tri\u1ebft h\u1ecdc \u1ea4n \u0110\u1ed9 m\u00e0 c\u00f2n g\u00f3p ph\u1ea7n v\u00e0o s\u1ef1 \u0111a d\u1ea1ng v\u00e0 phong ph\u00fa c\u1ee7a t\u01b0 duy tri\u1ebft h\u1ecdc to\u00e0n c\u1ea7u.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\" id=\"h-tri\u1ebft-h\u1ecdc-\u1ea5n-d\u1ed9-chinh-th\u1ed1ng-va-phi-chinh-th\u1ed1ng-goc-nhin-t\u1ed5ng-quan\"><strong>Tri\u1ebft h\u1ecdc \u1ea4n \u0110\u1ed9 ch\u00ednh th\u1ed1ng v\u00e0 phi ch\u00ednh th\u1ed1ng \u2013 g\u00f3c nh\u00ecn t\u1ed5ng quan<\/strong><\/h3>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table><tbody><tr><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">&nbsp;<\/td><td><strong>Ch\u00ednh th\u1ed1ng<\/strong><strong><\/strong><\/td><td><strong>Phi ch\u00ednh th\u1ed1ng<\/strong><strong><\/strong><\/td><\/tr><tr><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">\u0110\u1ecbnh ngh\u0129a<\/td><td>C\u00f4ng nh\u1eadn uy quy\u1ec1n c\u1ee7a Kinh V\u1ec7-\u0111\u00e0 v\u00e0 c\u00e1c kh\u00eda c\u1ea1nh t\u00e2m linh, th\u1ea7n h\u1ecdc.<\/td><td>Ph\u1ee7 nh\u1eadn uy quy\u1ec1n c\u1ee7a Kinh V\u1ec7-\u0111\u00e0 v\u00e0 c\u00e1c y\u1ebfu t\u1ed1 th\u1ea7n h\u1ecdc truy\u1ec1n th\u1ed1ng.<\/td><\/tr><tr><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">C\u00e1c tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i ch\u00ednh<\/td><td>Nyaya, Vaisheshika, Samkhya, Yoga, Purva Mimamsa, Vedanta<\/td><td>Ph\u1eadt gi\u00e1o (Buddhism), K\u1ef3-na gi\u00e1o (Jainism), Carvaka (Duy v\u1eadt lu\u1eadn)<\/td><\/tr><tr><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">Th\u00e1i \u0111\u1ed9 v\u1edbi Kinh V\u1ec7-\u0111\u00e0<\/td><td>C\u00f4ng nh\u1eadn v\u00e0 t\u00f4n tr\u1ecdng uy quy\u1ec1n c\u1ee7a Kinh V\u1ec7-\u0111\u00e0, coi \u0111\u00e2y l\u00e0 ngu\u1ed3n tri th\u1ee9c t\u1ed1i cao.<\/td><td>Ph\u1ee7 nh\u1eadn uy quy\u1ec1n c\u1ee7a Kinh V\u1ec7-\u0111\u00e0, cho r\u1eb1ng tri th\u1ee9c kh\u00f4ng ph\u1ee5 thu\u1ed9c v\u00e0o th\u1ea7n h\u1ecdc.<\/td><\/tr><tr><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">Vai tr\u00f2 c\u1ee7a nghi l\u1ec5<\/td><td>Nh\u1ea5n m\u1ea1nh th\u1ef1c hi\u1ec7n c\u00e1c nghi l\u1ec5 V\u1ec7-\u0111\u00e0 \u0111\u1ec3 \u0111\u1ea1t gi\u1ea3i tho\u00e1t ho\u1eb7c ph\u01b0\u1edbc l\u00e0nh.<\/td><td>Ph\u1ee7 nh\u1eadn nghi l\u1ec5 V\u1ec7-\u0111\u00e0, thay v\u00e0o \u0111\u00f3 t\u1eadp trung v\u00e0o \u0111\u1ea1o \u0111\u1ee9c c\u00e1 nh\u00e2n v\u00e0 th\u1ef1c nghi\u1ec7m.<\/td><\/tr><tr><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\" colspan=\"3\"><strong><em>Quan \u0111i\u1ec3m v\u1ec1 Th\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1ebf v\u00e0 linh h\u1ed3n<\/em><\/strong><\/td><\/tr><tr><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">Th\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1ebf (Ishvara)<\/td><td>H\u1ea7u h\u1ebft c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i ch\u1ea5p nh\u1eadn s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a Th\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1ebf ho\u1eb7c Brahman nh\u01b0 m\u1ed9t th\u1ef1c t\u1ea1i t\u1ed1i th\u01b0\u1ee3ng (ngo\u1ea1i tr\u1eeb Samkhya).<\/td><td>Ph\u1ee7 nh\u1eadn s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a Th\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1ebf (nh\u01b0 Carvaka) ho\u1eb7c kh\u00f4ng \u0111\u1eb7t tr\u1ecdng t\u00e2m v\u00e0o Th\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1ebf (nh\u01b0 Ph\u1eadt gi\u00e1o v\u00e0 K\u1ef3-na gi\u00e1o).<\/td><\/tr><tr><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">Linh h\u1ed3n (Atman)<\/td><td>Tin v\u00e0o s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a linh h\u1ed3n v\u0129nh h\u1eb1ng (Atman) l\u00e0 m\u1ed9t ph\u1ea7n c\u1ee7a th\u1ef1c t\u1ea1i t\u1ed1i th\u01b0\u1ee3ng (Brahman).<\/td><td>Ph\u1eadt gi\u00e1o: Ph\u1ee7 nh\u1eadn linh h\u1ed3n (V\u00f4 ng\u00e3 &#8211; Anatta).<br>&#8211; K\u1ef3-na gi\u00e1o: Linh h\u1ed3n l\u00e0 c\u00e1 th\u1ec3 ri\u00eang bi\u1ec7t.<br>&#8211; Carvaka: Ph\u1ee7 nh\u1eadn linh h\u1ed3n v\u0129nh h\u1eb1ng.<\/td><\/tr><tr><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\" colspan=\"3\"><strong><em>Quan \u0111i\u1ec3m v\u1ec1 gi\u1ea3i tho\u00e1t<\/em><\/strong><\/td><\/tr><tr><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">M\u1ee5c ti\u00eau gi\u1ea3i tho\u00e1t<\/td><td>Gi\u1ea3i tho\u00e1t (Moksha) \u0111\u1ea1t \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00f4ng qua s\u1ef1 h\u1ee3p nh\u1ea5t v\u1edbi Brahman, tri th\u1ee9c \u0111\u00fang \u0111\u1eafn, ho\u1eb7c tu\u00e2n theo c\u00e1c nghi th\u1ee9c V\u1ec7-\u0111\u00e0.<\/td><td>Gi\u1ea3i tho\u00e1t kh\u1ecfi \u0111au kh\u1ed5 ho\u1eb7c v\u00f2ng lu\u00e2n h\u1ed3i (samsara) th\u00f4ng qua thi\u1ec1n \u0111\u1ecbnh, \u0111\u1ea1o \u0111\u1ee9c c\u00e1 nh\u00e2n, ho\u1eb7c h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng.<\/td><\/tr><tr><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">Con \u0111\u01b0\u1eddng gi\u1ea3i tho\u00e1t<\/td><td>K\u1ebft h\u1ee3p tri th\u1ee9c (jnana), h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng (karma), v\u00e0 t\u00edn ng\u01b0\u1ee1ng (bhakti).<\/td><td>&#8211; Ph\u1eadt gi\u00e1o: B\u00e1t Ch\u00ednh \u0110\u1ea1o.<br>&#8211; K\u1ef3-na gi\u00e1o: Kh\u1ed5 h\u1ea1nh v\u00e0 b\u1ea5t b\u1ea1o \u0111\u1ed9ng.<br>&#8211; Carvaka: Kh\u00f4ng t\u1eadp trung v\u00e0o gi\u1ea3i tho\u00e1t, m\u00e0 t\u00ecm ki\u1ebfm h\u1ea1nh ph\u00fac trong \u0111\u1eddi s\u1ed1ng hi\u1ec7n t\u1ea1i.<\/td><\/tr><tr><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\" colspan=\"3\"><strong><em>Ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p lu\u1eadn<\/em><\/strong><\/td><\/tr><tr><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">Ngu\u1ed3n tri th\u1ee9c<\/td><td>Ch\u1ea5p nh\u1eadn nhi\u1ec1u ngu\u1ed3n tri th\u1ee9c, bao g\u1ed3m Kinh V\u1ec7-\u0111\u00e0, suy lu\u1eadn (anumana), v\u00e0 tri gi\u00e1c (pratyaksha).<\/td><td>T\u1eadp trung v\u00e0o tri gi\u00e1c tr\u1ef1c ti\u1ebfp (pratyaksha) v\u00e0 th\u1ef1c nghi\u1ec7m, b\u00e1c b\u1ecf uy quy\u1ec1n c\u1ee7a v\u0103n b\u1ea3n th\u1ea7n h\u1ecdc.<\/td><\/tr><tr><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">Th\u1ef1c h\u00e0nh<\/td><td>Nghi l\u1ec5, thi\u1ec1n \u0111\u1ecbnh, nghi\u00ean c\u1ee9u tri\u1ebft h\u1ecdc v\u00e0 th\u1ef1c h\u00e0nh \u0111\u1ea1o \u0111\u1ee9c.<\/td><td>Thi\u1ec1n \u0111\u1ecbnh, th\u1ef1c h\u00e0nh \u0111\u1ea1o \u0111\u1ee9c (Ph\u1eadt gi\u00e1o v\u00e0 K\u1ef3-na gi\u00e1o), ho\u1eb7c t\u1eadn h\u01b0\u1edfng \u0111\u1eddi s\u1ed1ng v\u1eadt ch\u1ea5t (Carvaka).<\/td><\/tr><tr><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\" colspan=\"3\"><strong><em>T\u1ea7m nh\u00ecn v\u1ec1 \u0111\u1ea1o \u0111\u1ee9c v\u00e0 x\u00e3 h\u1ed9i<\/em><\/strong><\/td><\/tr><tr><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">\u0110\u1ea1o \u0111\u1ee9c<\/td><td>\u0110\u1ea1o \u0111\u1ee9c g\u1eafn li\u1ec1n v\u1edbi nghi l\u1ec5 V\u1ec7-\u0111\u00e0 v\u00e0 tu\u00e2n th\u1ee7 lu\u1eadt l\u1ec7 truy\u1ec1n th\u1ed1ng.<\/td><td>\u0110\u1ea1o \u0111\u1ee9c c\u00e1 nh\u00e2n v\u00e0 tr\u00e1ch nhi\u1ec7m, t\u1eadp trung v\u00e0o b\u1ea5t b\u1ea1o \u0111\u1ed9ng v\u00e0 gi\u1ea3m \u0111au kh\u1ed5.<\/td><\/tr><tr><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">Quan \u0111i\u1ec3m x\u00e3 h\u1ed9i<\/td><td>\u1ee6ng h\u1ed9 h\u1ec7 th\u1ed1ng \u0111\u1eb3ng c\u1ea5p d\u1ef1a tr\u00ean c\u00e1c quy t\u1eafc c\u1ee7a Kinh V\u1ec7-\u0111\u00e0.<\/td><td>Ph\u1ea3n \u0111\u1ed1i s\u1ef1 ph\u00e2n bi\u1ec7t \u0111\u1eb3ng c\u1ea5p, khuy\u1ebfn kh\u00edch b\u00ecnh \u0111\u1eb3ng v\u00e0 gi\u1ea3i ph\u00f3ng c\u00e1 nh\u00e2n.<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<p>T\u00f3m l\u1ea1i, tri\u1ebft h\u1ecdc \u1ea4n \u0110\u1ed9 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ecbnh h\u00ecnh b\u1edfi s\u1ef1 \u0111\u1ed1i l\u1eadp nh\u01b0ng \u0111\u1ed3ng th\u1eddi b\u1ed5 sung l\u1eabn nhau gi\u1eefa c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i ch\u00ednh th\u1ed1ng (<em>Astika<\/em>) v\u00e0 phi ch\u00ednh th\u1ed1ng (<em>Nastika<\/em>). C\u00e1c tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i <em>Astika<\/em> nh\u01b0 Nyaya, Vaisheshika, Samkhya, Yoga, Purva Mimamsa, v\u00e0 Vedanta d\u1ef1a tr\u00ean uy quy\u1ec1n c\u1ee7a Kinh V\u1ec7-\u0111\u00e0, t\u00f4n vinh truy\u1ec1n th\u1ed1ng, t\u00f4n gi\u00e1o v\u00e0 tri th\u1ee9c \u0111\u01b0\u1ee3c k\u1ebf th\u1eeba t\u1eeb c\u00e1c kinh \u0111i\u1ec3n c\u1ed5 x\u01b0a. Nh\u1eefng tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i n\u00e0y t\u1eadp trung v\u00e0o vi\u1ec7c x\u00e2y d\u1ef1ng h\u1ec7 th\u1ed1ng tri\u1ebft h\u1ecdc g\u1eafn li\u1ec1n v\u1edbi th\u1ef1c h\u00e0nh t\u00e2m linh, nghi l\u1ec5, v\u00e0 c\u00e1ch nh\u00ecn nh\u1eadn v\u1ec1 v\u0169 tr\u1ee5, nh\u1ea5n m\u1ea1nh m\u1ed1i li\u00ean k\u1ebft ch\u1eb7t ch\u1ebd gi\u1eefa con ng\u01b0\u1eddi v\u00e0 th\u1ea7n th\u00e1nh. Trong khi \u0111\u00f3, c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i <em>Nastika<\/em> nh\u01b0 Ph\u1eadt gi\u00e1o, K\u1ef3-na gi\u00e1o, v\u00e0 Carvaka th\u00e1ch th\u1ee9c nh\u1eefng t\u00edn ng\u01b0\u1ee1ng th\u1ea7n h\u1ecdc truy\u1ec1n th\u1ed1ng, t\u1eeb ch\u1ed1i uy quy\u1ec1n c\u1ee7a Kinh V\u1ec7-\u0111\u00e0, v\u00e0 \u0111\u1eb7t tr\u1ecdng t\u00e2m v\u00e0o th\u1ef1c nghi\u1ec7m, \u0111\u1ea1o \u0111\u1ee9c c\u00e1 nh\u00e2n, c\u00f9ng t\u01b0 duy ph\u1ea3n bi\u1ec7n. Nh\u1eefng tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i phi ch\u00ednh th\u1ed1ng n\u00e0y mang l\u1ea1i c\u00e1c quan \u0111i\u1ec3m m\u1edbi m\u1ebb, nh\u1ea5n m\u1ea1nh s\u1ef1 t\u1ef1 do, tr\u00e1ch nhi\u1ec7m c\u00e1 nh\u00e2n v\u00e0 c\u00e1ch ti\u1ebfp c\u1eadn th\u1ef1c ti\u1ec5n \u0111\u1ec3 gi\u1ea3i quy\u1ebft c\u00e1c v\u1ea5n \u0111\u1ec1 tri\u1ebft h\u1ecdc v\u00e0 \u0111\u1ea1o \u0111\u1ee9c. S\u1ef1 t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c gi\u1eefa hai nh\u00f3m kh\u00f4ng ch\u1ec9 ph\u1ea3n \u00e1nh s\u1ef1 \u0111a d\u1ea1ng trong t\u01b0 t\u01b0\u1edfng m\u00e0 c\u00f2n th\u00fac \u0111\u1ea9y c\u00e1c cu\u1ed9c tranh lu\u1eadn v\u00e0 \u0111\u1ed5i m\u1edbi trong tri\u1ebft h\u1ecdc \u1ea4n \u0110\u1ed9. B\u1eb1ng c\u00e1ch b\u1ed5 sung l\u1eabn nhau, c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i ch\u00ednh th\u1ed1ng v\u00e0 phi ch\u00ednh th\u1ed1ng c\u00f9ng t\u1ea1o n\u00ean m\u1ed9t b\u1ee9c tranh tri\u1ebft h\u1ecdc phong ph\u00fa, k\u1ebft h\u1ee3p gi\u1eefa truy\u1ec1n th\u1ed1ng v\u00e0 hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i, gi\u1eefa th\u1ea7n h\u1ecdc v\u00e0 th\u1ef1c nghi\u1ec7m, g\u00f3p ph\u1ea7n \u0111\u1ecbnh h\u00ecnh m\u1ed9t di s\u1ea3n tri\u1ebft h\u1ecdc s\u00e2u s\u1eafc, c\u00f3 \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng m\u1ea1nh m\u1ebd \u0111\u1ebfn v\u0103n h\u00f3a v\u00e0 t\u01b0 t\u01b0\u1edfng to\u00e0n c\u1ea7u.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Sophia Ngo.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>T\u00e0i li\u1ec7u tham kh\u1ea3o<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Radhakrishnan, S. (1927), <em>Indian Philosophy Volumes 1 and 2<\/em>. Oxford University Press.<\/p>\n\n\n\n<p>Dasgupta, S.N. (1922\u20131955), <em>A History of Indian Philosophy<\/em> (5 Volumes). Motilal Banarsidass.<\/p>\n\n\n\n<p>Chattopadhyaya, D. (1959), <em>Lokayata: A Study in Ancient Indian Materialism<\/em>. People&#8217;s Publishing House.<\/p>\n\n\n\n<p>Hiriyanna, M. (1932), <em>Outlines of Indian Philosophy<\/em>. Motilal Banarsidass.<\/p>\n\n\n\n<p>Mohanty, J.N. (2000), <em>Classical Indian Philosophy: An Introductory Text<\/em>. Rowman &amp; Littlefield.<\/p>\n\n\n\n<p>Yoga Sutra (NXB Thanh H\u00f3a &amp; Book Hunter)<\/p>\n\n\n\n<p>Bhagavad Gita (NXB \u0110\u00e0 N\u1eb5ng &amp; Book Hunter, 2021)<\/p>\n\n\n\n<p>T\u00e1m quy\u1ec3n s\u00e1ch qu\u00fd (NXB T\u00f4n gi\u00e1o)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Tri\u1ebft h\u1ecdc \u1ea4n \u0110\u1ed9 c\u00f3 m\u1ed9t b\u1ec1 d\u00e0y l\u1ecbch s\u1eed l\u00e2u \u0111\u1eddi v\u00e0 \u0111\u1ea7y phong ph\u00fa, n\u01a1i h\u1ed9i t\u1ee5 nhi\u1ec1u tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i t\u01b0 t\u01b0\u1edfng mang t\u00ednh \u0111a d\u1ea1ng v\u00e0 s\u00e2u s\u1eafc. H\u1ec7 th\u1ed1ng tri\u1ebft h\u1ecdc \u1ea4n \u0110\u1ed9 \u0111\u01b0\u1ee3c chia th\u00e0nh hai nh\u00f3m ch\u00ednh: c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i ch\u00ednh th\u1ed1ng (Astika), c\u00f4ng nh\u1eadn uy quy\u1ec1n c\u1ee7a Kinh [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":661,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_citadela_custom_class":"","footnotes":""},"categories":[10],"tags":[],"citadela-post-location":[],"class_list":["post-656","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-ayurveda"],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO Premium plugin v22.4 (Yoast SEO v23.0) - https:\/\/yoast.com\/wordpress\/plugins\/seo\/ -->\n<title>Tri\u1ebft h\u1ecdc \u1ea4n \u0110\u1ed9 c\u1ed5 \u0111i\u1ec3n: c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i ch\u00ednh th\u1ed1ng v\u00e0 phi ch\u00ednh th\u1ed1ng -<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/sophiango.com\/index.php\/2025\/01\/14\/triet-hoc-an-do-co-dien-cac-truong-phai-chinh-thong-va-phi-chinh-thong\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"vi_VN\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Tri\u1ebft h\u1ecdc \u1ea4n \u0110\u1ed9 c\u1ed5 \u0111i\u1ec3n: c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i ch\u00ednh th\u1ed1ng v\u00e0 phi ch\u00ednh th\u1ed1ng\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Tri\u1ebft h\u1ecdc \u1ea4n \u0110\u1ed9 c\u00f3 m\u1ed9t b\u1ec1 d\u00e0y l\u1ecbch s\u1eed l\u00e2u \u0111\u1eddi v\u00e0 \u0111\u1ea7y phong ph\u00fa, n\u01a1i h\u1ed9i t\u1ee5 nhi\u1ec1u tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i t\u01b0 t\u01b0\u1edfng mang t\u00ednh \u0111a d\u1ea1ng v\u00e0 s\u00e2u s\u1eafc. H\u1ec7 th\u1ed1ng tri\u1ebft h\u1ecdc \u1ea4n \u0110\u1ed9 \u0111\u01b0\u1ee3c chia th\u00e0nh hai nh\u00f3m ch\u00ednh: c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i ch\u00ednh th\u1ed1ng (Astika), c\u00f4ng nh\u1eadn uy quy\u1ec1n c\u1ee7a Kinh [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/sophiango.com\/index.php\/2025\/01\/14\/triet-hoc-an-do-co-dien-cac-truong-phai-chinh-thong-va-phi-chinh-thong\/\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2025-01-14T10:52:05+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2025-01-14T15:02:56+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"http:\/\/sophiango.com\/wp-content\/uploads\/2025\/01\/Anh-dang-web.-Sophia-1.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1920\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1080\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"sophiango.com\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"\u0110\u01b0\u1ee3c vi\u1ebft b\u1edfi\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"sophiango.com\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"\u01af\u1edbc t\u00ednh th\u1eddi gian \u0111\u1ecdc\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"21 ph\u00fat\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/sophiango.com\/index.php\/2025\/01\/14\/triet-hoc-an-do-co-dien-cac-truong-phai-chinh-thong-va-phi-chinh-thong\/\",\"url\":\"https:\/\/sophiango.com\/index.php\/2025\/01\/14\/triet-hoc-an-do-co-dien-cac-truong-phai-chinh-thong-va-phi-chinh-thong\/\",\"name\":\"Tri\u1ebft h\u1ecdc \u1ea4n \u0110\u1ed9 c\u1ed5 \u0111i\u1ec3n: c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i ch\u00ednh th\u1ed1ng v\u00e0 phi ch\u00ednh th\u1ed1ng -\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/sophiango.com\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/sophiango.com\/index.php\/2025\/01\/14\/triet-hoc-an-do-co-dien-cac-truong-phai-chinh-thong-va-phi-chinh-thong\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/sophiango.com\/index.php\/2025\/01\/14\/triet-hoc-an-do-co-dien-cac-truong-phai-chinh-thong-va-phi-chinh-thong\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/sophiango.com\/wp-content\/uploads\/2025\/01\/Anh-dang-web.-Sophia-1.jpg\",\"datePublished\":\"2025-01-14T10:52:05+00:00\",\"dateModified\":\"2025-01-14T15:02:56+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/sophiango.com\/#\/schema\/person\/ec2def3e3799435bb4cb72b8adeadac5\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/sophiango.com\/index.php\/2025\/01\/14\/triet-hoc-an-do-co-dien-cac-truong-phai-chinh-thong-va-phi-chinh-thong\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"vi\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/sophiango.com\/index.php\/2025\/01\/14\/triet-hoc-an-do-co-dien-cac-truong-phai-chinh-thong-va-phi-chinh-thong\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"vi\",\"@id\":\"https:\/\/sophiango.com\/index.php\/2025\/01\/14\/triet-hoc-an-do-co-dien-cac-truong-phai-chinh-thong-va-phi-chinh-thong\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/sophiango.com\/wp-content\/uploads\/2025\/01\/Anh-dang-web.-Sophia-1.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/sophiango.com\/wp-content\/uploads\/2025\/01\/Anh-dang-web.-Sophia-1.jpg\",\"width\":1920,\"height\":1080},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/sophiango.com\/index.php\/2025\/01\/14\/triet-hoc-an-do-co-dien-cac-truong-phai-chinh-thong-va-phi-chinh-thong\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/sophiango.com\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Tri\u1ebft h\u1ecdc \u1ea4n \u0110\u1ed9 c\u1ed5 \u0111i\u1ec3n: c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i ch\u00ednh th\u1ed1ng v\u00e0 phi ch\u00ednh th\u1ed1ng\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/sophiango.com\/#website\",\"url\":\"https:\/\/sophiango.com\/\",\"name\":\"\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/sophiango.com\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"vi\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/sophiango.com\/#\/schema\/person\/ec2def3e3799435bb4cb72b8adeadac5\",\"name\":\"sophiango.com\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"vi\",\"@id\":\"https:\/\/sophiango.com\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/82a52b95e51d143bdb804a2a37c979d1?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/82a52b95e51d143bdb804a2a37c979d1?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"sophiango.com\"},\"sameAs\":[\"http:\/\/sophiango.com\"],\"url\":\"https:\/\/sophiango.com\/index.php\/author\/sophiango-com\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO Premium plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Tri\u1ebft h\u1ecdc \u1ea4n \u0110\u1ed9 c\u1ed5 \u0111i\u1ec3n: c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i ch\u00ednh th\u1ed1ng v\u00e0 phi ch\u00ednh th\u1ed1ng -","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/sophiango.com\/index.php\/2025\/01\/14\/triet-hoc-an-do-co-dien-cac-truong-phai-chinh-thong-va-phi-chinh-thong\/","og_locale":"vi_VN","og_type":"article","og_title":"Tri\u1ebft h\u1ecdc \u1ea4n \u0110\u1ed9 c\u1ed5 \u0111i\u1ec3n: c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i ch\u00ednh th\u1ed1ng v\u00e0 phi ch\u00ednh th\u1ed1ng","og_description":"Tri\u1ebft h\u1ecdc \u1ea4n \u0110\u1ed9 c\u00f3 m\u1ed9t b\u1ec1 d\u00e0y l\u1ecbch s\u1eed l\u00e2u \u0111\u1eddi v\u00e0 \u0111\u1ea7y phong ph\u00fa, n\u01a1i h\u1ed9i t\u1ee5 nhi\u1ec1u tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i t\u01b0 t\u01b0\u1edfng mang t\u00ednh \u0111a d\u1ea1ng v\u00e0 s\u00e2u s\u1eafc. H\u1ec7 th\u1ed1ng tri\u1ebft h\u1ecdc \u1ea4n \u0110\u1ed9 \u0111\u01b0\u1ee3c chia th\u00e0nh hai nh\u00f3m ch\u00ednh: c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i ch\u00ednh th\u1ed1ng (Astika), c\u00f4ng nh\u1eadn uy quy\u1ec1n c\u1ee7a Kinh [&hellip;]","og_url":"https:\/\/sophiango.com\/index.php\/2025\/01\/14\/triet-hoc-an-do-co-dien-cac-truong-phai-chinh-thong-va-phi-chinh-thong\/","article_published_time":"2025-01-14T10:52:05+00:00","article_modified_time":"2025-01-14T15:02:56+00:00","og_image":[{"width":1920,"height":1080,"url":"http:\/\/sophiango.com\/wp-content\/uploads\/2025\/01\/Anh-dang-web.-Sophia-1.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"sophiango.com","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"\u0110\u01b0\u1ee3c vi\u1ebft b\u1edfi":"sophiango.com","\u01af\u1edbc t\u00ednh th\u1eddi gian \u0111\u1ecdc":"21 ph\u00fat"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/sophiango.com\/index.php\/2025\/01\/14\/triet-hoc-an-do-co-dien-cac-truong-phai-chinh-thong-va-phi-chinh-thong\/","url":"https:\/\/sophiango.com\/index.php\/2025\/01\/14\/triet-hoc-an-do-co-dien-cac-truong-phai-chinh-thong-va-phi-chinh-thong\/","name":"Tri\u1ebft h\u1ecdc \u1ea4n \u0110\u1ed9 c\u1ed5 \u0111i\u1ec3n: c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i ch\u00ednh th\u1ed1ng v\u00e0 phi ch\u00ednh th\u1ed1ng -","isPartOf":{"@id":"https:\/\/sophiango.com\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/sophiango.com\/index.php\/2025\/01\/14\/triet-hoc-an-do-co-dien-cac-truong-phai-chinh-thong-va-phi-chinh-thong\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/sophiango.com\/index.php\/2025\/01\/14\/triet-hoc-an-do-co-dien-cac-truong-phai-chinh-thong-va-phi-chinh-thong\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/sophiango.com\/wp-content\/uploads\/2025\/01\/Anh-dang-web.-Sophia-1.jpg","datePublished":"2025-01-14T10:52:05+00:00","dateModified":"2025-01-14T15:02:56+00:00","author":{"@id":"https:\/\/sophiango.com\/#\/schema\/person\/ec2def3e3799435bb4cb72b8adeadac5"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/sophiango.com\/index.php\/2025\/01\/14\/triet-hoc-an-do-co-dien-cac-truong-phai-chinh-thong-va-phi-chinh-thong\/#breadcrumb"},"inLanguage":"vi","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/sophiango.com\/index.php\/2025\/01\/14\/triet-hoc-an-do-co-dien-cac-truong-phai-chinh-thong-va-phi-chinh-thong\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"vi","@id":"https:\/\/sophiango.com\/index.php\/2025\/01\/14\/triet-hoc-an-do-co-dien-cac-truong-phai-chinh-thong-va-phi-chinh-thong\/#primaryimage","url":"https:\/\/sophiango.com\/wp-content\/uploads\/2025\/01\/Anh-dang-web.-Sophia-1.jpg","contentUrl":"https:\/\/sophiango.com\/wp-content\/uploads\/2025\/01\/Anh-dang-web.-Sophia-1.jpg","width":1920,"height":1080},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/sophiango.com\/index.php\/2025\/01\/14\/triet-hoc-an-do-co-dien-cac-truong-phai-chinh-thong-va-phi-chinh-thong\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/sophiango.com\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Tri\u1ebft h\u1ecdc \u1ea4n \u0110\u1ed9 c\u1ed5 \u0111i\u1ec3n: c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i ch\u00ednh th\u1ed1ng v\u00e0 phi ch\u00ednh th\u1ed1ng"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/sophiango.com\/#website","url":"https:\/\/sophiango.com\/","name":"","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/sophiango.com\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"vi"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/sophiango.com\/#\/schema\/person\/ec2def3e3799435bb4cb72b8adeadac5","name":"sophiango.com","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"vi","@id":"https:\/\/sophiango.com\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/82a52b95e51d143bdb804a2a37c979d1?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/82a52b95e51d143bdb804a2a37c979d1?s=96&d=mm&r=g","caption":"sophiango.com"},"sameAs":["http:\/\/sophiango.com"],"url":"https:\/\/sophiango.com\/index.php\/author\/sophiango-com\/"}]}},"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/sophiango.com\/wp-content\/uploads\/2025\/01\/Anh-dang-web.-Sophia-1.jpg","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sophiango.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/656","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sophiango.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sophiango.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sophiango.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sophiango.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=656"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/sophiango.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/656\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":662,"href":"https:\/\/sophiango.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/656\/revisions\/662"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sophiango.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/661"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sophiango.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=656"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sophiango.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=656"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sophiango.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=656"},{"taxonomy":"citadela-post-location","embeddable":true,"href":"https:\/\/sophiango.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/citadela-post-location?post=656"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}